رهیافتی بنیادین بر حسابداری سرمایه طبیعی: رویکردی ساختاریافته مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه حسابداری، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

2 استاد یار گروه حسابداری،واحد قم،دانشگاه آزاد اسلامی،قم ،ایران

3 دانشیار گروه حسابداری، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

چکیده

در جهانی که تعادل میان انسان و طبیعت هر روز بیش‌ازپیش به خطر می‌افتد، حسابداری سرمایه طبیعی به عنوان زبان مشترکی برای درک و ارزش‌گذاری خدمات بی‌بدیل طبیعت ظهور کرده است. این پژوهش، با عبور از مرزهای سنتی حسابداری، به دنبال کشف راه‌هایی است که در آن اعداد و ارقام می‌توانند نه­تنها ارزش اقتصادی، بلکه ارزش اکولوژیک، اجتماعی و فرهنگی طبیعت را بازتاب دهند. در این راستا، پژوهش حاضر به ارائه مدلی بنیادی برای حسابداری سرمایه طبیعی با رویکرد ساختاری تفسیری می‌پردازد. این مطالعه از نظر روش‌شناسی، اکتشافی و به لحاظ تحلیلی، ترکیبی قلمداد می‌شود. به دلیل فقدان چارچوب منسجم در خصوص حسابداری سرمایه طبیعی، از رویکرد نظریه داده‌بنیاد با کمک مصاحبه‌های عمیق با خبرگان استفاده شد. سپس با بهره‌گیری از تحلیل دلفی، پایایی ابعاد شناسایی‌شده مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت، در بخش کمی، تأثیرگذارترین مؤلفه‌های  حسابداری سرمایه طبیعی  با استفاده از تحلیل ساختاری تفسیری تعیین شدند. جامعه آماری پژوهش شامل ۱۴ نفر از خبرگان دانشگاهی، اساتید صاحب‌نظر حسابداری و اعضای کمیته تدوین استانداردهای حسابداری بود که بر اساس روش نمونه‌گیری هدفمند با رویکرد گلوله‌برفی انتخاب شدند. نتایج پژوهش نشان‌دهنده‌ 3 مقوله (عوامل نهادی حسابداری طبیعت‌گرایانه، چارچوب‌های حسابداری و مشارکت و ادراک از چارچوب‌ها و پایداری)، 9 مؤلفه‌های محوری (الزامات قانونی و استانداردها، فشارهای اقتصادی و بازار، فشارهای اجتماعی و فرهنگی، ابزارهای اندازه‌گیری و ارزش‌گذاری، چارچوب‌های گزارش‌دهی و حسابداری، مشارکت ذی­نفعان و جوامع محلی، بهبود شفافیت و پاسخگویی، ارتقای پایداری و مسئولیت‌پذیری و ایجاد ارزش افزوده اقتصادی و اجتماعی) و 88 مضمون مفهومی بود. یافته‌های به دست آمده در بخش کمی نشان داد، مؤلفه‌ی الزامات قانونی و استانداردها از قدرت نفوذ بالاتری در مقایسه با سایر مؤلفه‌های مدل برخوردار است. این پژوهش با غنابخشی به دانش نظری و عملی حسابداری سرمایه طبیعی، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از طریق ترکیب ابعاد کمی و کیفی، ارزش واقعی طبیعت را درک و اندازه‌گیری کرد. این مدل، نه­تنها به عنوان ابزاری قدرتمند برای سیاست‌گذاران و مدیران عمل می‌کند، بلکه زمینه را برای طراحی سیاست‌های پایدار و مسئولانه فراهم می‌سازد. در نهایت این پژوهش نشان می‌دهد که حسابداری سرمایه طبیعی نه­تنها یک ضرورت علمی، بلکه یک ضرورت اخلاقی و اجتماعی است تا شاید بتوانیم با درک درست‌تر از ارزش طبیعت، راهی برای نجات آن بیابیم. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A fundamental approach to natural capital accounting: A structured framework based on grounded theory

نویسندگان [English]

  • Ali Mashaei 1
  • seyed abbas borhani 2
  • Mojgan Safa 2
  • Hossein Jahangirnia 3
1 PhD student, Department of Accounting, QO.C., Islamic Azad University, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Accounting, QO.C., Islamic Azad University, Qom, Iran
3 Associate Professor, Department of Accounting, QO.C., Islamic Azad University, Qom, Iran
چکیده [English]

In a world where the balance between humans and nature is increasingly threatened, natural capital accounting has emerged as a common language for understanding and valuing the invaluable services provided by nature. This research transcends the traditional boundaries of accounting, seeking to explore ways in which numbers can reflect not only the economic but also the ecological, social, and cultural value of nature. To this end, the study presents a foundational model for natural capital accounting using an interpretive structural approach. Methodologically, the research is exploratory and employs a mixed-methods design. Due to the lack of a coherent framework for natural capital accounting, the Grounded Theory approach was used, supported by in-depth interviews with experts. The reliability of the identified dimensions was then assessed through Delphi analysis. Finally, in the quantitative phase, the most influential components of natural capital accounting were determined using Interpretive Structural Modeling (ISM). The study population included 14 academic experts, prominent accounting professors, and members of accounting standard-setting committees, selected through purposive sampling using the snowball approach. The results revealed 3 main categories (institutional factors of nature-based accounting, accounting frameworks and participation, and perception of frameworks and sustainability), 9 core components (legal requirements and standards, economic and market pressures, social and cultural pressures, measurement and valuation tools, reporting and accounting frameworks, stakeholder and community engagement, improving transparency and accountability, enhancing sustainability and responsibility, and creating economic and social value-added), and 88 conceptual themes. The quantitative findings indicated that the component of legal requirements and standards holds the highest influence compared to other components in the model. This research enriches the theoretical and practical knowledge of natural capital accounting by demonstrating how the integration of quantitative and qualitative dimensions can help understand and measure the true value of nature. The proposed model serves as a powerful tool for policymakers and managers, paving the way for designing sustainable and responsible policies. Ultimately, this study underscores that natural capital accounting is not only a scientific necessity but also an ethical and social imperative, offering a pathway to saving nature through a deeper understanding of its value.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Natural Capital Accounting
  • Ecosystem Services Valuation
  • Green Reporting
  • Environmental Sustainability
-خلیلی، محمد، ذبیحی، علی، فغانی ماکرانی، خسرو (1403). بیین مدلی برای تأثیر فرهنگ سازمانی و عوامل اقتضایی بر گزارشگری پایداری با رویکرد عملکرد اقتصادی (GRI201) دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت.13(50). 319-338
-سید جوادین، سید رضا.، روشندل اربطانی، هاهر.، نوبری، علیرضا (1395).  مدیریت منابع انسانی سبز  یک رویکرد سرمایه گذاری و توسعه پایدار ،فصلنامه علمی پژوهشی دانش سرمایه­گذاری،5(20): 297-327.
کشاورز, علی‌رضا و فرج زاده, زکریا . (1400). نقش سرمایه طبیعی در رشد اقتصادی ایران. پژوهش‌های اقتصادی ایران26(86)، 126-164
-محمودی، رضا، طالب نیا، قدرت اله، وکیلی فرد، حمیدرضا، احمدی، فائق، مرادی شهدادی، خسرو. (1402). ارائه ی الگوی گزارشگری پایداری با رویکرد تئوری داده‌بنیاد در شرکت های پذیرفته شده بورس اوراق بهادار تهران. اقتصاد مالی, 17(64), 207-222.
مطوری، احمد. (۱۴۰۰). حسابداری سرمایه طبیعی شرکت. ششمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات نوین مدیریت و حسابداری. https://civilica.com/doc/1306967/ Civilica
ملک پور، فیروزه و بنی طالبی دهکردی، بهاره(1404).تبیین ارتباط بین ریسک‌های محیط زیست و حسابداری،چهارمین همایش بین المللی دستاوردهای نوین علوم مدیریت و حسابداری در ایران و جهان،تهران،https://civilica.com/doc/2383732.